Geyve’nin Hafızası
Geyve’nin Hafızası: Mahalle İsimlerinin Tarihsel ve Kültürel Serüveni
1. Coğrafyanın İsimle Buluştuğu Yer Geyve
Geyve, tarih boyunca stratejik konumuyla birçok medeniyete ev sahipliği yapmış, her gelen kültür bu topraklara kendi mührünü vurmuştur. Bu yerleşim yerlerine verilen isimler; tarihsel şahsiyetlerin, coğrafi özelliklerin ve büyük göç dalgalarının sessiz birer şahididir. Yer adları, Geyve’nin sadece coğrafi sınırlarını belirleyen etiketler değil, bölgenin binlerce yıllık geçmişini bugüne taşıyan birer "hafıza kartı" niteliğindedir. Bir onomastik araştırmacısı gözüyle bakıldığında, her mahalle isminin altında yatan hikâyenin, ilçenin toplumsal genetiğini nasıl şekillendirdiği daha net görülmektedir.
2. Kuruluş Dönemleri ve Tarihi Katmanlar
Geyve’nin yerleşim merkezi, tarihsel süreçte üç temel aşamada şekillenmiştir. Bu mekânsal değişimler mahalle isimlerinde doğrudan karşılık bulur:
İnciksuyu: İlçenin tarihsel süreçteki ikinci kuruluş merkezidir. Adını bölgeden geçen ve aynı ismi taşıyan İnciksuyu deresinden alarak doğayla bütünleşmiş bir kimlik kazanmıştır.
Camii Kebir: İlçenin bugünkü (üçüncü) yerleşim yerine taşınma sürecinin merkezidir. İsmini, halk arasında "Büyük Cami" (Camii Kebir) olarak bilinen ve yerleşimin odağını belirleyen Sinan Bey Camii’nden almıştır. Bu isimlendirme, yerleşimlerin bir inanç yapısı etrafında kümelenme geleneğinin tipik bir örneğidir.
3. Bizans’tan Osmanlı’ya: Kaleler, Komutanlar ve Sultanlar
Geyve Boğazı ve çevresi, Bizans’tan Osmanlı’ya geçiş sürecinin en hareketli yaşandığı bölgelerden biridir.
Bağlarbaşı (Yolande): Mahallenin kökeni Bizans dönemine uzanır. Bizans Kraliçesi Yolande, Geyve Boğazı’na Boğazkesen Kalesi'ni yapmaları için komutanlarını görevlendirir ve yerleşkeye kraliçenin adı verilir. Bu isim zamanla fonetik aşınmaya uğrayarak halk ağzında "Yılanda"ya dönüşmüştür. Bölgedeki erozyon nedeniyle yerleşim yol kenarına taşınmış ve buradaki yoğun üzüm üretimi sebebiyle mahalle "Bağlarbaşı" ismini alarak tarımsal kimliğini tescillemiştir.
Gazi Süleyman Paşa ve Orhaniye: Bölgenin Osmanlı topraklarına katılması, Sultan Orhan Gazi ve bölgeyi fetheden komutanı Gazi Süleyman Paşa'nın liderliğinde gerçekleşmiştir. Mahalle isimleri, bu kurucu figürlerin mirasını yaşatmak amacıyla onlara izafeten verilmiştir.
Melekşe Oruç ve Melekşe Solak: Melikşah döneminde görev yapan Oruç ve Solak isimli iki komutan, Ermeni yerleşkesi olan "Jordan" köyü çevresinde iki ayrı yerleşke kurmuşlardır. Bu isimler, bölgedeki Türk-İslam yerleşiminin askeri öncülerini temsil eder.
4. Milli Mücadele ve Cumhuriyet Dönemi Dönüşümleri
Siyasi ve askeri tarihin dönüm noktaları, mahallelerin resmi isimlerini doğrudan etkilemiştir. Özellikle Alifuatpaşa mahallesinin kronolojisi, yer adlarının idari kararlarla nasıl evrildiğini gösteren eşsiz bir örnektir.
Alifuatpaşa’nın Tarihsel İsim Kronolojisi
| Dönem / Tarihsel Eşik | Mahalle Adı | İsim Kaynağı ve Nedeni |
|---|---|---|
| Kuruluş Dönemi | Pusarlı | Farsça kökenli; sisli ve puslu yer anlamında. |
| II. Beyazıt Dönemi | Köprü | Bölgeye inşa edilen tarihi köprüden dolayı. |
| 1890 - 1895 | İstasyon | Demiryolu inşası ve ulaşım ağının merkezi olmasıyla. |
| Cumhuriyet Dönemi | Alifuatpaşa | Kuzey Sakarya Cephe Komutanı ile kurulan bağlar ve TBMM Kararı. |
Aydınlar: Osmanlı döneminde sarayın at ihtiyacını karşılamak üzere bölgede at yetiştirildiği için ismi "Aygırlar" idi. Modernleşme süreci ve toplumsal değişimle birlikte, halkın talebi ve TBMM kararıyla daha "aydınlık" bir imaj için "Aydınlar" olarak değiştirilmiştir.
5. Göç Hareketleri ve Etnik Kültürel Mozaik
Geyve, farklı coğrafyalardan gelen toplulukların kültürel miraslarını harmanladığı zengin bir demografik yapıya sahiptir.
Oğuz-Türkmen İzleri: Bayat mahallesi, adını doğrudan Oğuz Türklerinin 24 boyundan biri olan Bayat boyundan alarak bin yıllık bir Türkmen mührünü taşır.
Kafkas ve Gürcü Göçleri:
Karaçam: Eski adı halk ağzıyla "Yürük" (Yörük) olan yerleşke, Kafkaslardan gelen yoğun göç dalgası sonrasında bölgenin karakteristik bitki örtüsüne atıfla "Karaçam" ismini almıştır.
Nuruosmaniye: Batum’dan yola çıkan Gürcü kafilesi, İstanbul’a ulaştıklarında ilk Cuma namazlarını Nuruosmaniye Camii’nde kılarlar. Geyve Boğazı’na yerleştiklerinde, bu manevi anıyı ebedileştirmek için köylerine bu caminin adını verirler.
Karaçam: Eski adı halk ağzıyla "Yürük" (Yörük) olan yerleşke, Kafkaslardan gelen yoğun göç dalgası sonrasında bölgenin karakteristik bitki örtüsüne atıfla "Karaçam" ismini almıştır.
Nuruosmaniye: Batum’dan yola çıkan Gürcü kafilesi, İstanbul’a ulaştıklarında ilk Cuma namazlarını Nuruosmaniye Camii’nde kılarlar. Geyve Boğazı’na yerleştiklerinde, bu manevi anıyı ebedileştirmek için köylerine bu caminin adını verirler.
Yerel İskân ve Stratejik İsimlendirmeler:
Saraçlı: Eski bir Rum köyü olan "Sarajili" üzerine, Erzincan Eğin’den gelen Katır Mustafa ve beraberindeki beş ailenin yerleşmesiyle kurulan bir mahalledir.
Çeltikler: İlçenin batısındaki sulak arazilerde yaşayan Roman vatandaşların kurduğu, adını muhtemelen sulak alan tarımından (çeltik) alan bir yerleşkedir.
Köprü Başı: Eski bir Mısır Kıptisi köyüdür. Onomastik tarihimizde ilginç bir taktiksel veri olarak; Osmanlı döneminde Kıptiler askere alınmadığı için, çevre bölgedeki (Pusarlı) halk çocuklarının askerlikten muaf olması amacıyla doğum yerlerini "Köprü Başı" olarak kaydettirmişlerdir. Bu durum, yer adlarının sosyal hayatta birer "korunma kalkanı" olarak kullanıldığını gösterir.
Koru: Yöredeki eski ismi "Kürtlü" olan bu mahalle, zamanla orman varlığına atıfla mevcut ismini almıştır.
Saraçlı: Eski bir Rum köyü olan "Sarajili" üzerine, Erzincan Eğin’den gelen Katır Mustafa ve beraberindeki beş ailenin yerleşmesiyle kurulan bir mahalledir.
Çeltikler: İlçenin batısındaki sulak arazilerde yaşayan Roman vatandaşların kurduğu, adını muhtemelen sulak alan tarımından (çeltik) alan bir yerleşkedir.
Köprü Başı: Eski bir Mısır Kıptisi köyüdür. Onomastik tarihimizde ilginç bir taktiksel veri olarak; Osmanlı döneminde Kıptiler askere alınmadığı için, çevre bölgedeki (Pusarlı) halk çocuklarının askerlikten muaf olması amacıyla doğum yerlerini "Köprü Başı" olarak kaydettirmişlerdir. Bu durum, yer adlarının sosyal hayatta birer "korunma kalkanı" olarak kullanıldığını gösterir.
Koru: Yöredeki eski ismi "Kürtlü" olan bu mahalle, zamanla orman varlığına atıfla mevcut ismini almıştır.
6. İnançlar ve Sosyal Yaşamın İzleri
Toplumsal inançlar ve dilin zaman içindeki aşınması yer isimlerini şekillendiren temel dinamiklerdir.
Sarıgazi ve Ahibaba: Köy girişinde mezarı bulunan "Sarı Gazi" adlı bir Allah dostu ile Ahi kültürünün temsilcisi Ahi Baba'nın isimleri mahallelerde yaşamaktadır. Ahibaba’da düzenlenen geleneksel şenlikler, bu tarihsel ismin kültürel bir ritüelle pekiştirilmesidir.
Dilbilimsel Dönüşümler (Kepekli): Bölgedeki evlerin pencerelerinde bulunan ahşap kepenkler nedeniyle yerleşim "Kepenkli Sokak" olarak anılmaktaydı. Ancak halk ağzındaki fonetik erozyon, 'n' ünsüzünün düşmesine yol açarak ismi teknik bir değişimle "Kepekli" haline getirmiştir.
İnanç Temelli Ayrışmalar: Halidiye ve Sekiharman mahalleleri, eski adı "Gavursındığı" olan bölgeden, gayrimüslim yerleşiminden ayrılan Müslüman halkın kurduğu yeni ve bağımsız yerleşkelerdir. Bu isimlendirme, toplulukların kimlik temelli mekânsal ayrışmasını simgeler.
7. Coğrafi ve Ekonomik Nitelemeler
Doğal kaynaklar ve geçim kaynakları, mahalle isimlerinin en somut belirleyicileridir:
Ilıca: Adını mahalle sınırları içinde bulunan şifalı sıcak su kaynağından almıştır.
Kamışlı: Eski bir Rum köyü olan yerleşim, bölge halkının temel geçim kaynağı olan şeker kamışı üretiminden dolayı bu isimle anılmaya başlanmıştır.
Tepecikler: Geyve ile Alifuatpaşa arasındaki kara yolu üzerinde, bölgenin yükselti özelliklerini tanımlayan bir yerleşim yeridir.
8. Sonuç: Bir Kültür Mirası Olarak Yer İsimleri
Geyve’deki mahalle isimleri, basit birer adres bilgisinden çok daha fazlasını ifade etmektedir. Bizans kraliçelerinden Osmanlı akıncılarına, Kafkasya’nın sarp yollarından Milli Mücadele’nin karargâhlarına uzanan bu isimler, bölgenin tarihsel derinliğinin yaşayan belgeleridir. Her bir isim, Geyve’nin sosyal, dini ve ekonomik yapısının kodlarını taşımakta olup, bu hafızanın korunması toplumsal kimliğimizin geleceği için hayati önem taşımaktadır.
Kaynakça
Namık CİHAN: "Geyve 2005" ve "Geyve 2008" eserleri.